Nhiều người tưởng cứ để vaccine trong ngưỡng 2°C đến 8°C là an toàn, nên nhét đầy tủ, xếp sát vách sau cho mát. Thực tế, chính cách xếp sai làm vaccine viêm gan B, uốn ván bị đông băng và hỏng vĩnh viễn, dù đồng hồ vẫn báo số đẹp. Bài này hướng dẫn cách sắp xếp để vừa tránh đông băng, vừa giữ luồng khí, vừa xuất hàng đúng thứ tự hạn dùng.
Vì sao cách sắp xếp quan trọng
Nhiệt độ trong tủ không đều. Vùng sát dàn lạnh và vách sau là nơi lạnh nhất, có thể xuống dưới 0°C. Nhiều loại vaccine chứa tá dược nhôm như viêm gan B, bạch hầu, ho gà, uốn ván rất nhạy với đông băng. Một lần đông là hỏng, không phục hồi được, và mắt thường khó nhận ra. Ngược lại, vùng cửa và ngăn trên cùng lại ấm hơn. Xếp đúng chỗ chính là cách phòng hỏng đầu tiên và rẻ nhất.
Nguyên tắc sắp xếp theo vùng nhiệt
Tránh vùng đông băng
Không đặt bất kỳ lọ vaccine nào sát vách sau, sát tấm làm lạnh hay đáy tủ nếu đó là điểm lạnh sâu. Với vaccine nhạy đông, ưu tiên các kệ giữa. Nếu đã lập bản đồ nhiệt, hãy dựa vào đó để chọn vị trí.
Giữ khoảng cách cho khí lưu thông
Không nhồi kín tủ. Chừa khe giữa các hộp và cách vách vài centimet để khí lạnh len được quanh mọi lọ. Tủ nhồi chặt tạo túi khí ấm ở giữa khối hàng.
Không dùng cánh cửa và ngăn cửa
Ngăn cửa dao động nhiệt mạnh mỗi lần mở. Không để vaccine ở đây. Có thể để chai nước ở cửa để tăng quán tính nhiệt.
Dùng chai nước làm đệm nhiệt
Đặt chai nước ở ngăn dưới cùng và ở cửa. Khối nước giữ nhiệt ổn định hơn, giảm dao động khi mở cửa và khi mất điện ngắn. Tuyệt đối không để nước chạm trực tiếp lọ vaccine nhạy đông tại vùng lạnh sâu.
Sắp xếp theo hạn dùng: FEFO chứ không phải FIFO
Nguyên tắc đúng là FEFO, xuất trước lô hết hạn sớm trước, không phải FIFO theo ngày nhập. Lô nhập sau nhưng hạn ngắn hơn vẫn phải dùng trước. Đặt lô hạn gần ra phía trước, tầm với tay, lô hạn xa vào trong. Khi có chỉ thị lọ vaccine VVM, ưu tiên xuất lọ có VVM đã ngả màu nhiều hơn dù cùng hạn.
Ví dụ thực tế
Một trạm y tế mở tủ thấy chật, nhân viên xếp thùng viêm gan B úp sát vách sau cho gọn. Vài tuần sau, khi thử nghiệm lắc, các lọ này lắng nhanh bất thường, dấu hiệu đã từng đông băng. Kiểm tra bản đồ nhiệt cho thấy vách sau ban đêm xuống âm 2°C. Trạm chuyển toàn bộ vaccine tá dược nhôm lên kệ giữa, đặt chai nước ở ngăn sát dàn lạnh làm đệm, và dán nhãn vùng cấm để không ai xếp hàng vào đó nữa. Sau thay đổi, không còn lô nào có dấu hiệu đông băng.
Sai lầm thường gặp và cách khắc phục
- Nhồi đầy tủ. Khắc phục: chừa khe hở, chỉ chứa trong sức chứa an toàn, phần dư gửi kho khác.
- Để vaccine ở cánh cửa. Chuyển vào trong, dành cửa cho chai nước.
- Xếp vaccine nhạy đông sát dàn lạnh. Dời lên kệ giữa, đặt đệm nhiệt ở vùng lạnh sâu.
- Xuất theo ngày nhập, quên hạn dùng. Chuyển sang FEFO, đặt lô hạn gần ra ngoài.
- Để chung thực phẩm, nước ngọt trong tủ vaccine. Tách riêng hoàn toàn, tủ vaccine chỉ chứa vaccine và đệm nhiệt.
- Bỏ vaccine đã đông băng lại vào dùng. Không dùng lại; đông băng là hỏng vĩnh viễn, cần loại và ghi nhận.
Checklist sắp xếp
- Vaccine nhạy đông nằm ở kệ giữa, xa vách sau và dàn lạnh.
- Có khe hở giữa các hộp và cách vách để khí lưu thông.
- Không có lọ vaccine nào ở cánh cửa hay ngăn cửa.
- Chai nước đệm nhiệt đặt ở cửa và ngăn dưới, không chạm lọ nhạy đông.
- Lô hạn dùng gần đặt phía trước, áp dụng FEFO.
- Ưu tiên xuất lọ có VVM ngả màu nhiều hơn.
- Không chứa thực phẩm, đồ uống trong tủ vaccine.
- Cảm biến giám sát đặt tại điểm bất lợi nhất theo bản đồ nhiệt.
Kết luận
Sắp xếp đúng là hàng rào phòng hỏng vừa rẻ vừa hiệu quả, đặc biệt với nhóm vaccine nhạy đông băng. Việc nên làm ngay hôm nay: mở tủ, kiểm tra xem có lọ nào đang nằm ở cửa hoặc sát vách sau không, và dời chúng về đúng vùng an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Vaccine nào dễ bị đông băng làm hỏng nhất?
Nhóm chứa tá dược nhôm như viêm gan B, bạch hầu, ho gà, uốn ván và các vaccine bất hoạt tương tự. Chúng hỏng vĩnh viễn khi bị đông, kể cả một lần ngắn.
Làm sao biết một lọ đã từng đông băng?
Thử nghiệm lắc giúp so sánh với lọ đối chứng chưa từng đông. Lọ đã đông thường lắng nhanh và vón. Đây là biện pháp thực hành phổ biến với vaccine hấp phụ nhôm.
Có nên chất đầy tủ để giữ nhiệt ổn định không?
Khối nhiệt ổn định là tốt, nhưng dùng chai nước làm đệm, không phải nhồi vaccine. Nhồi vaccine chặt sẽ chặn luồng khí và tạo điểm ấm giữa khối hàng.
FEFO khác FIFO thế nào?
FIFO xuất theo thứ tự nhập trước. FEFO xuất theo hạn dùng sớm trước. Với vaccine, dùng FEFO vì mục tiêu là tránh để lô sắp hết hạn tồn lại.
Nguồn tham khảo
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – hướng dẫn bảo quản vaccine và thử nghiệm lắc.
- Chương trình Tiêm chủng mở rộng Quốc gia – tài liệu bảo quản và cấp phát vaccine.
- Thực hành tốt bảo quản thuốc (GSP) – Bộ Y tế Việt Nam.