Một trong những hiểu lầm phổ biến và nguy hiểm nhất trong bảo quản vaccine là tin rằng có thể nhìn bằng mắt để biết vaccine còn tốt hay đã hỏng. Trên thực tế, phần lớn vaccine bị mất hiệu lực do nhiệt vẫn trong veo, không đổi màu và không có mùi lạ. Người tiêm chủng vì thế cần dựa vào các công cụ khách quan để đánh giá, thay vì cảm tính. Bài viết này trình bày cách nhận biết vaccine đã hư hỏng do nhiệt độ, tập trung vào hai công cụ quan trọng là chỉ thị nhiệt độ trên lọ và thử nghiệm lắc, cùng nguyên tắc ra quyết định giữ hay bỏ.
Hai kiểu nhạy cảm của vaccine
Trước khi bàn tới công cụ, cần phân biệt hai kiểu tổn thương do nhiệt. Có vaccine nhạy với nóng, mất hiệu lực dần khi phơi nhiễm nhiệt độ cao trong thời gian dài, điển hình là vaccine sởi, bại liệt uống hay BCG. Ngược lại, có vaccine nhạy với đông băng, hỏng ngay và không thể phục hồi khi nhiệt độ xuống dưới 0 độ C, thường gặp ở các vaccine hấp phụ tá chất nhôm như viêm gan B, bạch hầu, ho gà, uốn ván. Điều đáng lưu ý là tổn thương do đông băng thường bị xem nhẹ hơn tổn thương do nóng, dù trên thực tế đông băng gây hại tức thời và phổ biến không kém.
Chỉ thị nhiệt độ trên lọ và cách đọc
Chỉ thị nhiệt độ dán trên lọ hoặc lốc vaccine là một hình vuông nhỏ nằm trong vòng tròn, có khả năng đổi màu theo tổng lượng nhiệt mà vaccine đã tích lũy theo thời gian. Nó không đo nhiệt độ tức thời mà phản ánh cả quá trình phơi nhiễm, nên là bằng chứng rất giá trị về lịch sử bảo quản của từng lọ.
- Khi hình vuông bên trong sáng màu hơn vòng tròn xung quanh: vaccine vẫn trong ngưỡng cho phép và có thể sử dụng nếu chưa hết hạn.
- Khi hình vuông bắt đầu sẫm lại nhưng còn nhạt hơn vòng tròn: cần ưu tiên dùng lô này trước, vì nó đã tích lũy khá nhiều nhiệt.
- Khi hình vuông sẫm bằng hoặc sẫm hơn vòng tròn: vaccine đã vượt ngưỡng nhiệt và phải loại bỏ, tuyệt đối không sử dụng.
Cần nhấn mạnh rằng chỉ thị này chỉ cảnh báo tổn thương do nóng, không phản ánh việc vaccine từng bị đông băng. Do đó, một lọ có chỉ thị còn sáng đẹp vẫn có thể đã hỏng vì đông băng mà công cụ này không thể phát hiện.
Thử nghiệm lắc cho vaccine nghi bị đông băng
Với những vaccine hấp phụ nhôm nghi ngờ từng bị đông băng, thử nghiệm lắc là phương pháp đánh giá đáng tin cậy. Nguyên lý dựa trên việc khi vaccine bị đông rồi tan, các hạt tá chất kết tụ lại thành cụm nặng, lắng xuống nhanh và không còn phân tán mịn như ban đầu. Cách thực hiện gồm các bước sau:
- Chuẩn bị một lọ chứng, tức lọ cùng loại, cùng nhà sản xuất, được cố ý làm đông băng hoàn toàn rồi để tan, dùng làm mẫu so sánh của một lọ chắc chắn đã hỏng.
- Cầm lọ chứng và lọ cần kiểm tra cạnh nhau, lắc mạnh cả hai trong khoảng mười đến mười lăm giây.
- Đặt cả hai lọ đứng yên cạnh nhau, quan sát tốc độ lắng của các hạt trong vài phút, tốt nhất là trên nền sáng.
Nếu lọ cần kiểm tra lắng chậm hơn rõ rệt và dung dịch vẫn đục đều thì vaccine còn tốt. Nếu nó lắng nhanh và tạo cặn giống hoặc nhanh hơn lọ chứng, đó là dấu hiệu vaccine đã bị đông băng và phải loại bỏ. Thử nghiệm này chỉ áp dụng cho vaccine hấp phụ, không dùng cho các loại vaccine khác.
Vì sao không được phán đoán bằng mắt thường
Nhiều sai sót nghiêm trọng bắt nguồn từ niềm tin rằng vaccine trong, không cặn thì đương nhiên còn dùng được. Thực tế, một vaccine nhạy nhiệt có thể đã mất phần lớn hiệu lực mà bề ngoài không thay đổi chút nào; ngược lại, một vaccine đông băng nhẹ có thể chưa lộ cặn rõ ràng nếu chỉ nhìn thoáng qua. Chính vì hiệu lực vaccine là thứ vô hình, nên chỉ thị nhiệt, thử nghiệm lắc và dữ liệu ghi nhiệt độ mới là căn cứ đáng tin, còn cảm nhận cá nhân thì không.
Quy trình cách ly và báo cáo
Khi phát hiện hoặc nghi ngờ một lô vaccine đã hư hỏng do nhiệt, phản ứng đúng đắn không phải là tự ý hủy ngay cũng không phải tiếp tục dùng cho chắc ăn, mà là cách ly và báo cáo. Lô nghi ngờ cần được dán nhãn không sử dụng, để riêng khỏi vaccine đạt chuẩn nhằm tránh nhầm lẫn, và giữ nguyên trong điều kiện lạnh trong lúc chờ xử lý. Sau đó, cơ sở báo cáo lên tuyến quản lý hoặc nhà cung cấp kèm thông tin đầy đủ về lô, số lượng, tình trạng chỉ thị và diễn biến nhiệt độ nếu có. Việc ghi chép và báo cáo minh bạch không chỉ bảo vệ người được tiêm khỏi liều vaccine kém hiệu lực, mà còn giúp cả hệ thống truy tìm nguyên nhân và ngăn sự cố lặp lại. Nắm vững cách đọc chỉ thị và thực hiện thử nghiệm lắc chính là kỹ năng nền tảng để mỗi cán bộ tiêm chủng bảo vệ chất lượng từng liều vaccine mà mình sử dụng.