Bảo quản vaccine trong kho lạnh cố định đã khó, nhưng giữ được nhiệt độ ổn định khi vaccine di chuyển trên đường còn khó hơn nhiều. Trong lúc vận chuyển, vaccine không còn được bảo vệ bởi nguồn điện liên tục và hệ thống làm lạnh chủ động; nó chỉ dựa vào lượng lạnh tích trữ trong thùng và cách đóng gói của con người. Chỉ một sai sót nhỏ, như dùng bình đá quá lạnh hay để thùng phơi nắng trên yên xe, cũng đủ khiến cả chuyến hàng mất hiệu lực. Bài viết này đi sâu vào cách đóng gói và vận chuyển vaccine sao cho an toàn suốt hành trình, từ kho tuyến trên về điểm tiêm hoặc trong các đợt tiêm chủng lưu động.
Vì sao vận chuyển khác với lưu trữ tĩnh
Khi vaccine nằm yên trong tủ chuyên dụng, môi trường xung quanh nó gần như không đổi. Nhưng khi lên đường, vaccine phải đối mặt với rung lắc, thay đổi nhiệt độ môi trường, thời gian di chuyển khó lường và những lần mở thùng dọc đường. Nhiệt độ trong một thùng lạnh không được kiểm soát chủ động: nó bắt đầu ở mức lạnh nhất rồi ấm dần khi lượng lạnh trong bình đá cạn đi. Đồng thời, nếu bình đá còn quá lạnh, vùng tiếp giáp với nó lại có thể lạnh dưới 0 độ C và gây đông băng vaccine. Người đóng gói vì thế phải điều khiển được cả hai thái cực nóng và lạnh trong cùng một chiếc thùng.
Chọn đúng thùng lạnh và bình vaccine
Thiết bị vận chuyển vaccine được thiết kế riêng, khác hẳn thùng đá dã ngoại thông thường nhờ lớp cách nhiệt dày và khả năng giữ nhiệt lâu.
- Thùng lạnh dung tích lớn: dùng cho vận chuyển đường dài giữa các tuyến kho, giữ nhiệt được nhiều giờ đến vài ngày tùy loại, phù hợp khi cần chuyển số lượng lớn.
- Bình vaccine cỡ nhỏ: gọn nhẹ, dùng cho cán bộ tiêm chủng mang theo trong buổi tiêm lưu động hoặc phát vaccine tới điểm lẻ trong ngày.
- Bình tích lạnh đi kèm: mỗi thùng cần đúng chủng loại và số lượng bình đá do nhà sản xuất khuyến cáo, vì chỉ khi đủ bình thì thời gian giữ nhiệt mới đạt như công bố.
Trước mỗi chuyến đi, cần kiểm tra thùng còn nguyên vẹn không, gioăng nắp có kín không và không nứt vỡ. Một vết nứt nhỏ ở thân thùng cũng làm hơi lạnh thoát ra và rút ngắn đáng kể thời gian bảo vệ.
Điều hòa bình đá, bước dễ bị bỏ qua nhất
Đây là công đoạn quan trọng mà nhiều người vô tình bỏ sót, dẫn tới đông băng vaccine ngay trong thùng. Bình đá vừa lấy ra từ ngăn đông có nhiệt độ âm sâu, nếu áp trực tiếp vào lọ vaccine sẽ khiến chúng đông cứng và hỏng vĩnh viễn. Vì vậy, bình đá cần được điều hòa: lấy ra khỏi ngăn đông, đặt ở nhiệt độ phòng cho tới khi bề mặt bắt đầu lấm tấm nước và nghe thấy tiếng nước óc ách bên trong khi lắc. Lúc này bình đá đã ở khoảng 0 độ C, đủ lạnh để giữ hàng nhưng không còn đủ âm để gây đông băng.
Một cách kiểm tra đơn giản là dốc ngược bình: nếu nước chảy tự do bên trong thì bình đã sẵn sàng. Với các loại vaccine nhạy đông băng, bước điều hòa này gần như bắt buộc và không được viện lý do vội vàng mà bỏ qua.
Sắp xếp bên trong và dùng chỉ thị nhiệt
Cách bố trí trong thùng quyết định vaccine có được bảo vệ đều hay không. Bình đá đã điều hòa nên được xếp áp sát các thành và đáy thùng, còn vaccine đặt ở giữa, tránh để lọ tiếp xúc trực tiếp với bề mặt băng. Nên dùng vật ngăn cách như tấm xốp hoặc giấy để tạo khoảng đệm cho những vaccine nhạy đông băng. Các lọ cần được giữ nguyên trong hộp gốc để tránh va đập và giúp nhận diện.
Bên cạnh đó, mỗi thùng nên có một thiết bị theo dõi nhiệt độ đi cùng, ít nhất là chỉ thị đông băng hoặc chỉ thị nhiệt dùng một lần, lý tưởng hơn là nhiệt kế điện tử ghi dữ liệu suốt hành trình. Khi thùng tới nơi, người nhận đọc thiết bị này để biết vaccine có từng vượt ngưỡng trong lúc đi đường hay không, thay vì phỏng đoán.
Lập kế hoạch tuyến đường và bàn giao
Vận chuyển an toàn còn phụ thuộc vào hậu cần. Cần chọn tuyến đường ngắn và nhanh nhất có thể, tránh giờ cao điểm hay đoạn tắc nghẽn kéo dài. Thùng vaccine phải được đặt trong khoang tránh nắng, không để dưới sàn xe nóng hay nơi bị ánh nắng chiếu trực tiếp, và hạn chế tối đa số lần mở nắp. Mỗi lần mở là một lần hơi lạnh thất thoát, nên chỉ mở khi thật sự cần và đóng lại ngay.
Khi giao nhận, hai bên cùng ghi lại thời gian, tình trạng chỉ thị nhiệt và số lượng thực nhận vào phiếu bàn giao. Đây là mắt xích giữ cho trách nhiệm được rõ ràng và giúp truy vết nếu về sau phát hiện bất thường.
Xử lý ngay khi tới đích
Vaccine không được để nằm trong thùng lâu hơn mức cần thiết sau khi tới nơi. Ưu tiên hàng đầu là chuyển ngay vào tủ hoặc kho lạnh có nhiệt độ ổn định, ưu tiên dùng trước những lọ có hạn dùng gần hoặc chỉ thị cho thấy đã chịu nhiều nhiệt. Nếu thiết bị theo dõi cho thấy nhiệt độ từng vượt ngưỡng, lô hàng phải được cách ly và đánh giá trước khi dùng. Toàn bộ quy trình từ đóng gói, vận chuyển đến tiếp nhận nên được ghi chép thành nhật ký, bởi chính sự tỉ mỉ ở từng chặng nhỏ mới bảo đảm rằng liều vaccine đến tay người dân vẫn còn nguyên hiệu lực như khi rời kho.