Trong toàn bộ hệ thống bảo quản vaccine, mất điện là biến cố âm thầm nhưng nguy hiểm bậc nhất. Một tủ lạnh chuyên dụng có thể vận hành ổn định suốt nhiều tháng, nhưng chỉ cần một đêm cúp điện không được phát hiện là cả lô vaccine bên trong có nguy cơ vượt ngưỡng nhiệt độ cho phép và buộc phải hủy bỏ. Thiệt hại không dừng lại ở giá trị vaccine, mà còn kéo theo gián đoạn lịch tiêm, mất niềm tin của người dân và trách nhiệm pháp lý của cơ sở. Vì vậy, mỗi kho lạnh vaccine cần một phương án dự phòng điện và quy trình xử lý gián đoạn nhiệt độ được chuẩn bị sẵn, thay vì ứng biến khi sự cố đã xảy ra.
Vì sao mất điện là rủi ro nghiêm trọng nhất
Khác với hỏng cảm biến hay lệch hiệu chuẩn, mất điện tấn công trực tiếp vào khả năng làm lạnh của thiết bị. Khi máy nén ngừng chạy, nhiệt độ trong buồng bắt đầu tăng theo cấp số cộng, đặc biệt nhanh vào ban ngày hoặc trong mùa nóng. Một sự cố xảy ra lúc nửa đêm, ngày nghỉ hoặc trong lúc không có nhân sự trực là kịch bản tồi tệ nhất, bởi nó có thể kéo dài nhiều giờ mà không ai hay biết.
Điều khiến vấn đề trở nên phức tạp là nhiều loại vaccine vừa nhạy nhiệt vừa nhạy đông băng. Vaccine viêm gan B, uốn ván hay bạch hầu sẽ mất hiệu lực vĩnh viễn nếu bị đông băng, trong khi vaccine sởi hoặc bại liệt lại xuống cấp nhanh khi gặp nóng. Do đó, phương án dự phòng không chỉ nhằm giữ đủ lạnh mà còn phải tránh đẩy nhiệt độ dao động thất thường theo hai hướng.
Hiểu rõ thời gian giữ nhiệt của thiết bị
Trước khi bàn tới máy phát hay ắc quy, cơ sở cần biết chính xác thiết bị của mình có thể duy trì nhiệt độ an toàn trong bao lâu khi mất điện. Con số này gọi là thời gian giữ nhiệt và phụ thuộc vào chất lượng cách nhiệt, lượng vaccine bên trong, nhiệt độ phòng và việc cửa có được giữ kín hay không. Cách xác định đáng tin cậy nhất là làm thực nghiệm: ngắt điện thiết bị đã đầy hàng vào một ngày nóng, đặt nhiệt kế ghi dữ liệu bên trong và đo thời gian buồng đạt tới 8 độ C.
Kết quả thực nghiệm này cho phép cơ sở đặt ra ngưỡng hành động. Ví dụ, nếu một tủ chuyên dụng giữ được dưới 8 độ C trong khoảng ba giờ, thì mọi kế hoạch ứng phó phải hoàn tất trước mốc đó. Một mẹo hữu ích là đặt các chai nước làm mát trong khoang trống của tủ; khối nước lạnh này hoạt động như bình tích lạnh, kéo dài thời gian giữ nhiệt và làm dịu biên độ dao động khi cửa mở.
Các lớp nguồn điện dự phòng
Một hệ thống dự phòng tốt thường được thiết kế theo nhiều lớp, để nếu lớp này thất bại vẫn còn lớp khác đỡ.
- Bộ chuyển nguồn tự động (ATS) kết hợp máy phát điện: đây là giải pháp vững chắc nhất cho kho lạnh lớn, giúp máy phát khởi động và cấp điện chỉ trong vài chục giây sau khi lưới điện mất.
- Bộ lưu điện (UPS) cho thiết bị nhỏ: phù hợp với tủ lạnh chuyên dụng đơn lẻ, giữ máy chạy trong lúc chờ nhân sự tới hoặc chờ máy phát vào cuộc.
- Bình tích lạnh và thùng lạnh chờ sẵn: khi thời gian mất điện vượt quá khả năng của mọi nguồn điện, vaccine phải được chuyển sang thùng lạnh đã nạp đá đúng cách. Vì lý do này, cơ sở nên luôn có sẵn số lượng bình đá đủ dùng trong ngăn đông.
Điều quan trọng là mọi thiết bị dự phòng đều phải được bảo trì và thử tải định kỳ. Máy phát điện chỉ hữu dụng khi nó khởi động được vào đúng lúc cần; một máy phát hết nhiên liệu hoặc ắc quy đề đã chai chẳng khác gì không có.
Kịch bản ứng phó theo mốc thời gian
Quy trình xử lý nên được viết dưới dạng các bước rõ ràng gắn với thời gian, dán ngay tại nơi đặt thiết bị để bất kỳ ai trực cũng làm theo được.
- Ngay khi phát hiện mất điện: ghi lại thời điểm, tuyệt đối không mở cửa thiết bị, kiểm tra xem nguồn dự phòng đã vào chưa và báo cho người phụ trách.
- Trong khoảng an toàn đã xác định: theo dõi sát nhiệt độ, chuẩn bị thùng lạnh và bình đá, liên hệ điện lực để ước lượng thời gian có điện lại.
- Khi sắp chạm ngưỡng hành động: chuyển vaccine sang thùng lạnh đã điều hòa nhiệt, ghi rõ nhiệt độ tại thời điểm chuyển và tiếp tục ghi nhật ký cho tới khi thiết bị chính hoạt động ổn định trở lại.
Việc phân định trách nhiệm cụ thể là mấu chốt. Cần nêu tên người trực chính, người thay thế và số điện thoại liên hệ khẩn, tránh tình trạng mỗi người đùn đẩy trong lúc nhiệt độ đang tăng từng phút.
Ghi chép, đánh giá và ra quyết định về lô vaccine
Sau mỗi sự cố, cơ sở không được vội vàng tiếp tục sử dụng vaccine chỉ vì thiết bị đã lạnh trở lại. Nếu nhiệt độ từng vượt ngưỡng, toàn bộ lô liên quan phải được dán nhãn tạm ngừng sử dụng, cách ly riêng và báo cáo lên tuyến trên hoặc nhà cung cấp để đánh giá. Hồ sơ cần ghi đầy đủ thời gian mất điện, nhiệt độ cao nhất hoặc thấp nhất đạt tới, thời lượng phơi nhiễm và các loại vaccine bị ảnh hưởng. Chính dữ liệu này là căn cứ để quyết định giữ hay hủy, đồng thời bảo vệ cơ sở về mặt trách nhiệm.
Diễn tập và kiểm tra định kỳ
Một phương án dự phòng chỉ thực sự có giá trị khi đã được thử nghiệm. Cơ sở nên tổ chức diễn tập tình huống mất điện ít nhất mỗi năm một lần, đo lại thời gian giữ nhiệt sau khi thay đổi cách sắp xếp hàng, và kiểm tra máy phát, UPS cùng lượng bình đá dự phòng theo lịch cố định. Qua mỗi lần diễn tập, những điểm nghẽn như thiếu chìa khóa kho, không tìm thấy thùng lạnh hay nhân sự lúng túng sẽ lộ ra và được khắc phục trước khi sự cố thật xảy ra. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng này chính là ranh giới giữa một cơ sở giữ trọn được lô vaccine quý giá và một cơ sở phải hủy hàng chỉ sau vài giờ cúp điện.